Εγκλίσεις - Τροπικότητα

Filologika.gr 

Οι Εγκλίσεις στον λόγο 

Θεωρία - Αναλυτική παρουσίαση

1. Ποιες είναι οι Εγκλίσεις και τι δηλώνουν στις Κύριες προτάσεις;

 α) Οριστική: δηλώνει το πραγματικό, το βέβαιο, το δυνατό, το πιθανό (θα + οριστική παρελθοντικού χρόνου – δυνητική οριστική), την παράκληση  (να + οριστική παρελθοντικού χρόνου) ή την ευχή.

• Άρνηση: δεν (εκτός από την περίπτωση της ευχής όπου έχουμε μη ή μην)

 

Π.χ. Τα παιδιά παίζουν στον κήπο. (πραγματικό)

Σε λίγες ώρες, θα ανακοινωθούν τα αποτελέσματα των εξετάσεων. (βέβαιο)

Θα ήμουν χαρούμενος. (δυνατό)

Θα έπεσε σε κίνηση. (πιθανό)

Μακάρι να είχα ακούσει τη συμβουλή σου. (ευχή)

Βάζεις ένα χεράκι να τελειώσουμε πιο γρήγορα; (παράκληση)

 

β) Υποτακτική: δηλώνει το ενδεχόμενο, προτροπή/αποτροπή, ευχή, επιθυμία, παραχώρηση, απορία ή απορία μαζί με  αρνητική συναισθηματική φόρτιση, προσταγή

• Άρνηση: μη ή μην

 

Π.χ. Να προσέχεις στον δρόμο! (προτροπή)

Ας μην είμαστε τόσο απαισιόδοξοι. (αποτροπή)

Ίσως μια μέρα καταλάβεις πόσο άδικα μου φέρθηκες… (πιθανό)

Να έρχεστε πιο συχνά να σας βλέπουμε από κοντά! (επιθυμία)

Να παρέμβω λίγο στη συζήτησή σας; (παραχώρηση)

Να ρωτήσω κάτι; (απορία)

Μα να προσποιείται τον καλό και να με υπονομεύει πίσω από την πλάτη μου; (απορία που εκφράζει μαζί παράπονο/απογοήτευση)

Να έχετε υγεία και ευτυχία! (ευχή)

Μην του δώσεις καμία σημασία! (προσταγή)

 

γ) Προστακτική: δηλώνει προσταγή, απαγόρευση παράκληση, παραχώρηση, προτροπή/αποτροπή, ευχή/ κατάρα, επίμονη ενέργεια

• Άρνηση: Για την άρνηση στην Προστακτική χρησιμοποιούμε το αρνητικό μόριο μη/μην + υποτακτική

           Π.χ. Σταμάτα πια! (προσταγή)

           Μην την αφήνεις να σε καταδυναστεύει.(απαγόρευση)

           Επίτρεψέ μου να σου μιλήσω. (παράκληση)

           Δώσε τόπο στην οργή… (παραχώρηση)

           Έχε θάρρος στη ζωή! (προτροπή)

           Φτάσε όπου δεν μπορείς! (ευχή)*

           Πες πες κάτι θα μείνει… (επίμονη ενέργεια)

 

*Απόφθεγμα του Νίκου Καζαντζάκη υπό μορφήν ευχής

 

2. Προτάσεις κρίσεως, προτάσεις επιθυμίας και Δευτερεύουσες προτάσεις.

Οι Κύριες προτάσεις διακρίνονται, σύμφωνα με την εκφορά του νοήματος, σε προτάσεις κρίσεως και προτάσεις επιθυμίας. Οι προτάσεις κρίσεως εκφέρονται με την Οριστική και οι προτάσεις επιθυμίας με την Υποτακτική και την Προστακτική.

Στις Δευτερεύουσες προτάσεις οι Εγκλίσεις υπηρετούν την εκφορά του νοήματος αλλά και την τροπικότητα (βλ. παρακάτω).

3. Τροπικότητα

Τα τελευταία χρόνια, εισήχθη ένας νέος όρος από τον χώρο της Γλωσσολογίας, η τροπικότητα. Εισηγητής του όρου αυτού είναι ο Lyons, ο οποίος αντιμετώπιζε τις προτάσεις στη γλώσσα ως λεκτικές δράσεις. Ο τρόπος (η στάση) αντιμετώπισης του λογικού νοήματος κάθε πρότασης από τον ομιλητή, συνιστά τη διαφορετική κάθε φορά τροπικότητα, η οποία γραμματικοποιείται στην ελληνική γλώσσα με τις Εγκλίσεις.

Υπάρχουν δύο μορφές τροπικότητας που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα τρόπων (στάσεων) απέναντι στο νόημα:

• Η επιστημική τροπικότητα η οποία δηλώνει τη βεβαιότητα ή την υπόθεση κι ανάμεσα τους τη δυνατότητα και την πιθανότητα. Η βεβαιότητα εκφράζεται με την απλή Οριστική, η υπόθεση με τη μορφή να/ ας/ έτσι και + Οριστική, η δυνατότητα με τη δυνητική Οριστική θα + Οριστική παρελθοντικού χρόνου ή ίσως/ μπορεί + Υποτακτική και η πιθανότητα με τη δυνητική Οριστική ή με τη μορφή πρέπει + Υποτακτική.
• Η δεοντική τροπικότητα η οποία δηλώνει την αναγκαιότητα ή την επιθυμία κι ανάμεσά τους την ευχή και την πρόθεση εκφράζεται με την Υποτακτική και την Προστακτική. Για να δηλωθεί η πρόθεση, προηγούνται στον λόγο ρήματα που δηλώνουν πρόθεση: σκοπεύω/ στοχεύω/ λέω + Υποτακτική.

Η τροπικότητα γραμματικοποιείται μέσω των Εγκλίσεων, αλλά λεξικοποιείται με άπειρους συνδυασμούς λεκτικών τύπων, όπως επιθετικών προσδιορισμών, επιρρημάτων, εμπρόθετων προσδιορισμών, μορίων, κ.ο.κ.

 

Για παράδειγμα, στην πρόταση:

 Σε λίγες ώρες, θα ανακοινωθούν τα αποτελέσματα των εξετάσεων. Η στάση του ομιλητή (τροπικότητα) απέναντι στην προοπτική της ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων είναι στάση βεβαιότητας που εκφράζεται με την Οριστική.

Αν, όμως, προσθέσουμε τον παρακάτω εμπρόθετο προσδιορισμό…

Σε λίγες ώρες, εκτός απροόπτου, θα ανακοινωθούν τα αποτελέσματα των εξετάσεων.

Ο εμπρόθετος προσδιορισμός (εκτός απροόπτου) μετριάζει τη βεβαιότητα του ομιλητή.

Παραδείγματα 

Άσκηση 1 – Αναγνώριση εγκλίσεων και τροπικότητας

Να διαβάσετε το παρακάτω απόσπασμα και να απαντήσετε στις ερωτήσεις:

«Πρέπει όλοι να σκεφτούμε σοβαρά τις συνέπειες των πράξεών μας.
Αν προστατεύαμε το περιβάλλον, η ποιότητα ζωής μας θα ήταν καλύτερη.
Είναι πιθανό οι επόμενες γενιές να αντιμετωπίσουν σοβαρά προβλήματα,
αν συνεχίσουμε να αδιαφορούμε.»

Ερωτήσεις:

α) Να εντοπίσετε τα ρήματα του κειμένου και να προσδιορίσετε την έγκλισή τους.
β) Να εξηγήσετε ποια μορφή τροπικότητας εκφράζεται σε κάθε πρόταση (π.χ. βεβαιότητα, πιθανότητα, υποχρέωση, προτροπή).
γ) Να δικαιολογήσετε τη χρήση της υποτακτικής στη δεύτερη πρόταση.

---

Άσκηση 2 – Μετασχηματισμός και ερμηνεία

Να μελετήσετε τις παρακάτω προτάσεις:

1. «Οι πολίτες οφείλουν να τηρούν τους κανόνες.»

2. «Ίσως οι νέοι να αλλάξουν τη στάση τους στο μέλλον.»

Ερωτήσεις:

α) Να αντικαταστήσετε την έγκλιση κάθε πρότασης με άλλη κατάλληλη έγκλιση, ώστε να αλλάζει η τροπικότητα.
β) Να εξηγήσετε πώς αλλάζει το νόημα κάθε πρότασης μετά τον μετασχηματισμό.
γ) Να αναφέρετε ποια από τις δύο προτάσεις εκφράζει μεγαλύτερο βαθμό βεβαιότητας και γιατί.

Ασκήσεις